De leerling centraal?


Afgelopen zomer publiceerde de Onderwijsraad een interessant rapport. Het draagt de titel De leerling centraal? Onderwijsmensen zullen zich wellicht afvragen waar dat vraagteken nou voor nodig is. Het is toch common sense dat het kind in onderwijs centraal staat. Het is echter de vraag wat centraal staan betekent. De Onderwijsraad maakt er een mooie studie van, overzichtelijk en genuanceerd.

Uiteraard staat het kind centraal in onderwijs. Ook voor mij als bestuurder. De ontwikkeling van de kinderen die aan de Optimus scholen zijn toevertrouwd zijn, is de legitimatie van ons bestaan als onderwijsorganisatie. Maar centraal staan heeft zoals eerder gezegd allerlei betekenissen. Moet je bijvoorbeeld in het onderwijs altijd uitgaan van wat een kind wel of niet wil leren? Nee natuurlijk niet. Er valt namelijk ook nog iets te onderwijzen, zoals Gert Biesta mooi verwoordt in zijn werken. De samenleving verwacht iets van haar (grote en kleine) burgers. Onderwijs leert kinderen elementaire vaardigheden zoals lezen, schrijven, rekenen, maar ook kennis van de natuur, techniek en de wereld. Onderwijs kwalificeert, socialiseert en draagt bij aan persoonsvorming. In mooi onderwijs weet een leraar kinderen in beweging te krijgen en te houden (motiveren), ook voor zaken die het kind niet meteen van uit zichzelf zou kiezen. Er zijn vormen van onderwijs, waarbij alles uit het kind zelf mag c.q. moet komen. Dat lijkt heel mooi, zelfs romantisch.

Vooral kinderen die vanuit thuis veel cultureel kapitaal hebben meegekregen gedijen in dit type onderwijs. Kinderen die op school tegenkomen wat ze al eens ooit eerder in hun leven hebben gezien of gehoord. Dan lijken leren en onderwijzen, maar ook zelfsturing relatief gemakkelijk te gaan. Maar hoe staat het met kinderen die met forse achterstand op school beginnen? Floreren zij ook bij een systeem waarbij zelfsturing de belangrijkste factor is. Zeker niet. Als het je aan voorwaardelijke kennis  ontbreekt is zelfgestuurd leren haast onmogelijk. Dat geldt  niet alleen voor kinderen, maar bijvoorbeeld ook voor eerstejaars studenten geneeskunde. Goed onderwezen en in het langetermijngeheugen opgeslagen kennis is cruciaal voor  leren.

Ik hoor steeds vaker het begrip ‘personaliseren’. Ik krijg er soms de bibbers van. Zeker als het woord uit de mond komt van mensen die door ervaring, onderzoek en literatuur onvoldoende geïnformeerd zijn over leren en onderwijzen. Ik vraag me oprecht af of onderwijs personaliseren wel echt kan. Met de huidige onderwijsbekostiging is het in ieder geval onmogelijk.

Moeten we gepersonaliseerd onderwijs willen? Misschien tot zekere hoogte. Maar personaliseren omdat het nou eenmaal past bij een (te) sterk geïndividualiseerde samenleving? Nee dus. Personaliseren kan kansen van kinderen aantasten, kan onderwijs inadequaat maken. Ik zeg kan, het hoeft niet. Veel hangt af van inhoudelijke kwaliteit van leraar en school.

Aansluiten bij wat een kind kan en wil is een kunde die de goede leraar beheerst. Hij of zij weet ook dat de lat voor geen enkel kind te laag gelegd mag worden. Er zijn doelen die in de school door (bijna) alle kinderen behaald dienen te worden. Te vroeg het kind centraal stellen, door bijvoorbeeld te snel te besluiten dat een kind de leesdoelen niet kan halen, leidt vaak tot didactische verwaarlozing. En daar floreren kinderen niet bij. Kinderen willen graag ontwikkelen, iets beheersen, iets kunnen. Hetzelfde geldt voor volwassenen.

Er valt iets te onderwijzen in de school. En dat moet vorm krijgen in onderwijs dat soms volgend is, soms leerkracht gestuurd, soms kind gestuurd, en soms gedeeld gestuurd. Onderwijs waarin de leraar én het kind centraal staan.

Over de auteur

Harrie van de Ven (1958, Helmond) is zijn loopbaan lang werkzaam in het onderwijs. Hij startte ooit als leraar op de basisschool. Harrie studeerde Pedagogiek en Onderwijskunde. Na een periode in de basisschool werkte hij ondermeer als procesmanager Weer Samen Naar School, Consultant en Trainer, directeur Magistrum, directeur Fontys Hogeschool Kind en Educatie, waarin ondermeer de 5 Fontyspabo’s zijn ondergebracht. Sinds september 2015 werkt Harrie weer in het basisonderwijs als bestuursvoorzitter van Optimus Primair Onderwijs. Circa elke twee weken is de nieuwe blogpost ook te volgen op Twitter.

Deel dit artikel